Download Pertev Naili Boratav - Türk Halk Edebiyatı (100 Soruda Serisi) PDF

TitlePertev Naili Boratav - Türk Halk Edebiyatı (100 Soruda Serisi)
File Size4.3 MB
Total Pages257
Document Text Contents
Page 1

türk halk edebiyatı

prof, pertev naili boratav

gerçek yayınevi

Page 128

YEDİNCİ BÖLÜM

ATALARSÖZÜ. ALKIŞ, KARGIŞ

Soru 6 0 : Bu bölümdeki türlerin ortak nitelik­
leri var mıdır?

Aşağıda her birini ayrıntılarıyla tanımlayacağımız bu
üç türün ortak yönleri, anlamlarındaki kısalık ve yoğun­
luk, görevleri gereği de alay, şaka, oyun gibi güldürücü,
eğlendirici öğeleri kabul etmeyen ağırbaşlılıklarıdır.

■Her üçü de düz sözlü konuşmadan bağımsız düşünü­
lemez; söz içinde gerektiği zaman söylenir. Bununla be­
raber söz arasında, belli bir yerde, düşünceye belirginlik,

güç ve koygunluk sağlarlar; sözün geri kalan bölümle­
rinden ayırd edilirler. Konuşmasını atasözleriyle süsle­
mesini bilen adam gibi, gerektiğinde güzel «alkış» (ha-
yır-dua), ya da koygun «kargış» (bed-dua, ilenç) söyle­
mesini bilen kişi de topluluk içinde ayrı bir önem taşır;
ağzına baktırır herkesi; alkışları hak etmek istenir, kargış­
larından kaçınılır. Atasözlerinden, alkışlardan, kargış-
Jardan dağarcığında her zaman, yerine göre kuHanılabi-
Jecek, bol çeşitli gereçleri bulunan, ve onları aynı ustalık­
la kullananlar çoğu kez aynı kişilerdir.

Bu sözlerin bir başka ortak nitelikleri de kökenleri
<çok eski çağlara çıkan söz kalıpları oluşlarıdır. Onları

128

Page 129

söyleyenler çoğu kez içindeki kimi kelimelerin anlamla­
rını bilmeden kullanırlar; bir çeşit «fosil» sözleri sakla­
yan kalıplar olmaları da onların dilblgisl İncelemelerinde
değerini artırır.

Sora 61 : Atalarsözü nasıl tanımlanır?

Yukarda da değindiğimiz gibi atalarsözünün halkede-
biyatı türü olarak, düz konuşmadan bağımsız bir varlığı
düşünülemez; yani atalarsözü, masal ya da türkü gibi,
durup dururken tek başına söylenmez. «Bize bir masal
anlat.» dediğiniz zaman masalcı masalını anlatır, kendi­
sinden bir türkü söylemesi İstenince güzel sesti bir kimse
türküsünü söyler, başka bir vesile olmasa da. Bir atalar­
sözünün söylenmesi için ise belli bir vesilenin çıkmış ol­
ması gereklidir; bu bakıma atalar sözü «fıkrasya benzer;
fıkranm ondan farkı: fıkra, bir vesile düşünce anlatıl­
makla beraber, anlatıldığı yerde düz konuşmadan bağım­
sızdır, ondan kopmuş haldedir; atalarsözü ise «hasbı­
hâlin içinde», ondan ayrılmaz bir parça durumundadır.

Yalnız bir halde atalarsözünün günlük konuşmadan
bağımsız olarak kullanıldığını görüyoruz: Kırımlı Kara-

yımlarda, ve Anadolu’da İçel’de, belki başka yerlerde
de, bir oyun vardır; bunda karşılıklı iki takım sıra ile ata­
sözleri söyleşir; yenilmemek için karşı tarafın söylediği
atasözünün başlangıç harfinde yeni bir atasözü bulmak
gerektir; dağarcığını ilk tüketen takım yenilmiş sayılır.
Görülüyor ki burada da atalarsözü bir oyunun gereci
olarak kullanılmaktadır.

Atalarsözünün düz konuşmadaki bazı söz kalıpların­
dan farkları onıwı birtakım ayırıcı nitelikte biçim ve içe­
rik özelliklerindedir: kısalık, kesinlik, anlatımdaki aydın­
lık ve kuruluk gibi... Atalarsözü halkedebiyatının öteki

129

Page 256

Sayfa

Soru 86: Kuklanın konuları ve öteki seyirlik halk oyunları ile iliş­
kileri nelerdir? ................................................................ 208

Soru 87: Karagöz nedir? Tekniğindeki özellikler nelerdir? 209
Soru 88: Karagözün geCmişi üzerine neler biliyoruz? ................. 211
Soru 89: Karagöz Türkiye dışındaki ülkelerde yayılmış mıdır? ... 216
Soru 90: Karagözü modernleştirme denemeleri olmuş mudur? ... 217
Soru 91 : Karagöz oyunlarında işlenen konular ve insan tipleri ne­

lerdir? ........................................................................... 219
Soru 92: Bir karagöz piyesi nasıl kurulmuştur? ........................ 223
Soru 93: Orta-oyunu nasıl tanımlanır? Tekniği nedir? ................. 225
Soru 94: Orta-oyununun konularında ve tiplerindeki özellikler ne­

lerdir? ( ........................................................................... 228
Soru 95: Orta-oyununun geçmişi, oluşumu ve gelişimi üzerine

neler biliyoruz? ..... ;.......................................................... 230
Soru 96: Karagöz ve orta-oyununun halk anlatı geleneğiyle or­

tak yönleri nelerdir? ................... ..................................... 232
Soru 97: Tulûat tiyatrosu nedir? .................................................. 235
Soru 98: Seyirlik köylü oyunlarını nasıl tanımlarız? ..................... 238
Soru 99: Köylü oyunlarının konuları ile çeşitli halk edebiyatı

türlerinin ilişkileri var mıdır? .......................................... -240
Soru 100: Seyirlik köylü oyunlarının çeşitleri nelerdir? Törenlerle

ilişkileri var mıdır? ......................................................... 241
BİBLİYOGRAFYA ........................................................................... 245

256

Page 257

Gerçek Yayınevi, «100 SORUDA» dizisi içinde, Türk halk edebiyatını bütünüy­
le kapsayan b ir eseri, bu konunun en yetkili uzmanı olduğu dünyaca ka­
bul edilen Pertev Naili B oratav’m kalem inden sunm anın m utluluğu içinde­
dir. 1948 yılında Dil Tarih Coğrafya Fakültesindeki Türk Halkbilimi (Folk­
loru) kürsüsü kadrosunun lağvı üzerine 1952’de F ransa’ya giden ve halen
Centre N ationale de la Recherche Scientifique’te a raştırm a uzmanı, Ecole
Pratique des H autes E tudes’de Türk Halk Edebiyatı profesörü olarak çalı­
şan Pertev Naili Boratav, bu eserinde, halk edebiyatımızı, «âşık edebiyatı»,
«destan ve hikâye», «meddahlık - gerçekçi hikâye türü», «masal, fıkra», «ef­
sane», «bilmece», «atalarsözü, alkış, kargış», «halk şiiri: tekerlem e, türkü,
mâni», «seyirlik halk oyunları» başlıklı bölüm ler halinde incelem ektedir. Bu
kitap, Türk halk edebiyatının bütün yönleri hakkında bilgi edinmek iste­

yenler için en güvenilir kaynaktır.

10 lira

Similer Documents